Badanie w Opiniodawczym Zespole Sądowych Specjalistów (OZSS) jest jednym z kluczowych etapów wielu postępowań rodzinnych – zwłaszcza spraw o władzę rodzicielską, kontakty z dzieckiem, ustalenie miejsca jego pobytu czy ograniczenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej. Dla większości rodziców wezwanie na badanie w OZSS wiąże się z dużym stresem, niepewnością i poczuciem braku wpływu na przebieg sprawy. Tymczasem zrozumienie, czym jest OZSS, jakie ma zadanie, jak wygląda badanie i jak się do niego rzetelnie przygotować, znacząco zmniejsza napięcie i pozwala uniknąć wielu błędów, które mogą pośrednio rzutować na ocenę sytuacji rodzinnej przez biegłych.
Czym jest OZSS i jaka jest jego rola w sprawach rodzinnych?
OZSS, czyli Opiniodawczy Zespół Sądowych Specjalistów, funkcjonuje przy sądach okręgowych i zastąpił dawne Rodzinne Ośrodki Diagnostyczno–Konsultacyjne (RODK). Jego funkcjonowanie reguluje przede wszystkim ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów. Zgodnie z art. 1 ust. 2 tej ustawy:
Opiniodawcze zespoły sądowych specjalistów sporządzają, w sprawach rodzinnych i opiekuńczych oraz w sprawach nieletnich, opinie na zlecenie sądu lub prokuratora, a także udzielają informacji i wyjaśnień w zakresie tych opinii.
OZSS nie jest stroną postępowania ani sądem – nie podejmuje decyzji procesowych, nie „przyznaje” dziecka żadnemu z rodziców. Jego zadaniem jest przygotowanie specjalistycznej opinii (psychologicznej, pedagogicznej, niekiedy również psychiatrycznej), która ma ułatwić sądowi rozstrzygnięcie sprawy, przede wszystkim z uwzględnieniem dobra dziecka. Jak podkreśla art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego:
W wykonywaniu władzy rodzicielskiej rodzice są obowiązani […] kierować się dobrem dziecka i interesem społecznym.
W konsekwencji również sąd, rozstrzygając o władzy rodzicielskiej czy kontaktach, musi kierować się naczelną zasadą dobra dziecka. Dla ustalenia, jakie rozwiązanie w konkretnym stanie faktycznym najlepiej temu dobru służy, sąd korzysta z pomocy biegłych specjalistów – właśnie z OZSS.
Specjaliści OZSS działają jako biegli w rozumieniu przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 278 § 1 k.p.c.:
W wypadkach wymagających wiadomości specjalnych sąd może wezwać jednego lub kilku biegłych w celu zasięgnięcia ich opinii.
Ocenie specjalistycznej w OZSS najczęściej podlega sytuacja rodzinna dziecka, więzi emocjonalne z rodzicami, ich kompetencje wychowawcze, postawy wobec dziecka i wobec siebie nawzajem, a także możliwości zapewnienia dziecku stabilnych, bezpiecznych warunków rozwoju.
Podstawy prawne kierowania na badanie w OZSS
Najważniejsze przepisy, które w praktyce stoją za decyzją sądu o zleceniu opinii OZSS, znajdują się w Kodeksie postępowania cywilnego oraz w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Prócz art. 278 k.p.c., warto wskazać art. 232 k.p.c., który nakłada na sąd obowiązek dążenia do wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy:
Strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne, jednakże sąd może dopuścić dowód niewskazany przez stronę.
Dowodem takim jest właśnie dowód z opinii OZSS, który sąd może dopuścić z urzędu, nawet gdy żadna ze stron o to nie wnioskuje, jeżeli uzna, że jest to konieczne dla oceny sytuacji dziecka.
W sprawach rodzinnych szczególną rolę pełnią przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczące władzy rodzicielskiej i kontaktów. Przykładowo, art. 58 § 1a k.r.o. stanowi:
Jeżeli małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci, sąd rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad nimi i o kontaktach rodziców z dziećmi.
Z kolei art. 109 § 1 k.r.o. mówi:
Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wyda odpowiednie zarządzenia.
Aby ocenić, czy dobro dziecka jest zagrożone, czy i w jakim zakresie należy ograniczyć władzę rodzicielską, czy też jakie kontakty będą dla dziecka bezpieczne i korzystne, sąd zwykle potrzebuje profesjonalnej diagnozy – stąd kierowanie na badanie w OZSS.
Ustawa o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów w art. 4 wskazuje, kto tworzy OZSS:
W skład opiniodawczych zespołów sądowych specjalistów wchodzą specjaliści posiadający kwalifikacje w dziedzinie psychologii, pedagogiki i medycyny.
W praktyce najczęściej opinię sporządza duet: psycholog i pedagog. W przypadkach bardziej złożonych lub przy podejrzeniu zaburzeń psychicznych opinia może być uzupełniona o badanie psychiatryczne (biegły psychiatra) lub inne specjalistyczne konsultacje.
Jak wygląda skierowanie na badanie w OZSS i jakie ma znaczenie w sprawie?
Skierowanie na badanie wydaje sąd, zazwyczaj w formie postanowienia o dopuszczeniu dowodu z opinii OZSS. W tym postanowieniu sąd zleca zespołowi udzielenie odpowiedzi na określone pytania, na przykład:
– z kim dziecko jest silniej emocjonalnie związane,
– które z rodziców ma większe predyspozycje wychowawcze,
– jakie kontakty z drugim rodzicem będą odpowiednie ze względu na dobro dziecka,
– czy istnieje ryzyko przemocy, uzależnień, alienacji rodzicielskiej itp.
Specjaliści OZSS są związani zakresem pytań zadanych przez sąd, ale w praktyce mają pewną swobodę w doborze metod badawczych i sposobu przeprowadzenia diagnozy. Opinia, którą sporządzają, stanowi dowód w sprawie i podlega ocenie sądu na zasadach ogólnych. Sąd nie jest związany wnioskami opinii, jednak orzecznictwo pokazuje, że w sprawach rodzinnych opinie OZSS mają bardzo istotny ciężar dowodowy.
Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 10 listopada 1999 r., sygn. I CKN 415/99, wskazał:
Opinia biegłych w sprawach rodzinnych ma szczególne znaczenie, gdyż sąd, nie dysponując wiadomościami specjalnymi, nie może samodzielnie dokonywać ustaleń w zakresie psychologii rozwojowej dziecka i relacji rodzinnych.
Jednocześnie sąd ma obowiązek krytycznie ocenić opinię, a w razie istotnych wątpliwości może zasięgnąć opinii uzupełniającej lub dodatkowej opinii innego zespołu.
Przebieg badania w OZSS – czego można się spodziewać?
Przed terminem badania rodzice otrzymują wezwanie z sądu lub bezpośrednio z OZSS. Zawiera ono informację o terminie i miejscu badania oraz o osobach, które mają się stawić (najczęściej oboje rodzice i dzieci objęte postępowaniem). Należy pamiętać, że stawiennictwo na badaniu jest obowiązkiem wynikającym z postanowienia sądu. Niestawiennictwo bez usprawiedliwienia może zostać potraktowane jako utrudnianie postępowania, a nawet wpłynąć na ocenę zaangażowania rodzica w sprawy dziecka.
Badanie zazwyczaj obejmuje kilka elementów. Po pierwsze, wywiad z każdym z rodziców osobno, podczas którego specjaliści pytają o przebieg związku, rozstanie, opiekę nad dzieckiem, organizację dnia codziennego, relacje z dzieckiem, jego potrzeby, trudności wychowawcze, choroby, sytuację mieszkaniową i finansową. Po drugie, wywiad i obserwację dziecka, m.in. jego relacji z każdym z rodziców. Często przeprowadza się również spotkania wspólne – rodziców z dziećmi – aby zobaczyć, jak wyglądają interakcje w praktyce. Po trzecie, stosuje się testy psychologiczne, kwestionariusze osobowości, oceny kompetencji wychowawczych, a w razie potrzeby także narzędzia pozwalające wykryć ewentualne zaburzenia emocjonalne lub tendencję do prezentowania się w zbyt pozytywnym świetle.
Badanie rzadko kończy się na jednym, krótkim spotkaniu. Zwykle trwa kilka godzin, czasem rozłożonych na dwa dni. W niektórych przypadkach OZSS zaprasza rodziców ponownie, np. na dodatkowe badania testowe lub uzupełniający wywiad. Wynika to z art. 6 ust. 1 ustawy o OZSS, zgodnie z którym:
Opiniodawczy zespół sądowych specjalistów sporządza opinię w oparciu o całokształt materiału badawczego i akt sprawy.
Oznacza to, że biegli znają akta sprawy sądowej, w tym pozwy, odpowiedzi na pozwy, protokoły z rozpraw, zaświadczenia lekarskie, dokumentację z Ośrodków Pomocy Społecznej itp. Częstym błędem rodziców jest przekonanie, że to, co powiedzą w OZSS, „nie wyjdzie poza gabinet”. Tymczasem ich wypowiedzi stanowią element materiału dowodowego, a wnioski z badania znajdą się w pisemnej opinii, którą sąd doręczy stronom lub ich profesjonalnym pełnomocnikom.
Case study: konflikt rodziców o miejsce pobytu dziecka
Wyobraźmy sobie sytuację, w której po rozwodzie rodzice małoletniego chłopca w wieku 7 lat spierają się o miejsce jego pobytu. Matka wnosi o ustalenie, że dziecko ma na stałe mieszkać z nią, wskazując, że od urodzenia to ona sprawuje główną opiekę, a ojciec zainteresował się synem dopiero po rozstaniu. Ojciec natomiast twierdzi, że matka utrudnia mu kontakty, manipuluje dzieckiem i jest nadopiekuńcza. Sąd, widząc wysoki poziom konfliktu, zleca opinię OZSS, zadając pytania o więzi emocjonalne, kompetencje wychowawcze i to, które rozwiązanie będzie optymalne dla dobra dziecka.
W trakcie badania OZSS ustala, że dziecko ma silną więź z obojgiem rodziców, ale to z matką jest emocjonalnie bardziej związane z uwagi na długotrwałą, codzienną opiekę. Jednocześnie specjaliści dostrzegają realne zaangażowanie ojca, jego dobre kompetencje opiekuńcze i brak podstaw do ograniczania kontaktów. W opinii wskazują, że miejscem pobytu dziecka powinna pozostać matka, jednak zalecają szerokie, regularne kontakty z ojcem, w tym noclegi, a także współpracę rodziców w zakresie decyzji dotyczących edukacji i leczenia syna. Sąd, opierając się na tej opinii, orzeka zgodnie z przedstawionymi wnioskami, podkreślając, że oba domy są dla dziecka ważne, ale zmiana miejsca pobytu mogłaby doprowadzić do niepotrzebnego chaosu w jego życiu.
Znaczenie badań OZSS w orzecznictwie sądów
Znaczenie opinii OZSS w praktyce sądowej jest bardzo duże, co potwierdza liczne orzecznictwo. Przykładowo, w wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 28 stycznia 2016 r., sygn. I ACa 1381/15, sąd wskazał:
W sprawach o władzę rodzicielską i kontakty z małoletnim dzieckiem opinia biegłych psychologa i pedagoga, wydana przez OZSS, ma istotne znaczenie dla dokonania prawidłowych ustaleń faktycznych, zwłaszcza w zakresie więzi emocjonalnej i potrzeb rozwojowych dziecka.
Jednocześnie sądy podkreślają, że opinia OZSS nie może zastępować decyzji sądu. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2008 r., sygn. II CSK 259/08, czytamy:
Ocena wniosków opinii biegłych należy do sądu orzekającego, który nie jest nimi związany, a w razie poważnych zastrzeżeń co do opinii powinien powołać innych biegłych.
Strony postępowania mają prawo zgłaszać zarzuty do opinii OZSS, wnosić o dopuszczenie opinii uzupełniającej lub opinii innego zespołu. Należy jednak pamiętać, że krytyka opinii powinna być merytoryczna – wskazywać na konkretne błędy metodologiczne, sprzeczności, brak odniesienia do istotnych dowodów, a nie ograniczać się do stwierdzenia, że „opinia jest niesprawiedliwa” czy „biegły mnie nie polubił”.
Jak się przygotować do badania w OZSS – aspekt praktyczny i psychologiczny
Przygotowanie do badania w OZSS ma dwa wymiary: merytoryczny i emocjonalny. W wymiarze merytorycznym warto uporządkować informacje, które będą przedmiotem rozmów ze specjalistami: jak wyglądał podział obowiązków opiekuńczych przed konfliktem, kto chodził z dzieckiem do lekarza, na wywiadówki, kto odrabiał z nim lekcje, jakie są jego zainteresowania, choroby, szczególne potrzeby. Dobrze jest przemyśleć, jakie rozwiązania w sprawie władzy rodzicielskiej i kontaktów są faktycznie realne, biorąc pod uwagę pracę, odległość między miejscem zamieszkania rodziców, szkołę dziecka.
W wymiarze emocjonalnym kluczowe jest opanowanie silnych emocji wobec drugiego rodzica. OZSS nie jest miejscem na „rozliczanie” partnera z winy za rozpad związku. Nadmierne skupienie na krzywdach doznanych w relacji dorosłych zamiast na potrzebach dziecka może zostać odebrane jako brak koncentracji na dobru dziecka. Specjaliści będą zwracać uwagę nie tylko na treść wypowiedzi, ale także na sposób ich formułowania – skłonność do agresji słownej, deprecjonowanie drugiego rodzica, wyolbrzymianie jego błędów.
Dobrym punktem wyjścia do rozmowy jest przyjęcie perspektywy dziecka: jak ono przeżywa konflikt, czego może potrzebować od każdego z rodziców, jakie napięcia odczuwa. Rodzic, który potrafi dostrzec rolę drugiego opiekuna, mimo konfliktu osobistego, z reguły jest odbierany jako bardziej dojrzały wychowawczo.
Czego unikać podczas badania w OZSS?
Podczas badania szczególnie niekorzystne jest:
– obrażanie drugiego rodzica, używanie określeń typu „patologiczny”, „chory psychicznie” bez poparcia w dokumentacji czy diagnozach,
– instruowanie dziecka, co ma mówić, straszenie go konsekwencjami, jeśli powie „coś nie tak”,
– demonstrowanie przy dziecku wrogości wobec drugiego rodzica, np. przewracanie oczami, wzdychanie, ironicze komentarze,
– przedstawianie siebie w sposób idealny, bez przyznania się do jakichkolwiek trudności wychowawczych – specjaliści znają dynamikę konfliktów rodzinnych i rzadko przyjmują do wiadomości wizerunek „rodzica bez skazy”.
Z drugiej strony, nie należy się obawiać mówienia o realnych problemach: zmęczeniu, napięciu, przeszłych błędach, o ile jednocześnie rodzic pokazuje, że stara się je naprawiać, korzysta z pomocy (np. terapia, warsztaty wychowawcze) i jest gotów współpracować w sprawach dziecka.
Case study: rodzic z wysokim poziomem lęku
Matka 5–letniej dziewczynki wchodzi na badanie bardzo zdenerwowana, płacze, mówi szybko i chaotycznie. Podkreśla, że „sąd chce jej zabrać dziecko”, a ojciec jest „potworem”. Na każde pytanie o własne błędy reaguje oburzeniem, przenosząc odpowiedzialność wyłącznie na byłego partnera. W obecności dziecka mówi, że „tata nas skrzywdził” i „przez niego tu jesteśmy”.
Specjaliści OZSS, obserwując taką postawę, mogą dojść do wniosku, że matka ma trudność z regulacją emocji, a swoim lękiem nadmiernie obciąża dziecko. Jeżeli ojciec prezentuje bardziej stonowaną postawę, potrafi mówić o dziecku bez atakowania matki, jego kompetencje wychowawcze mogą zostać ocenione wyżej, mimo że w jego przeszłości również występowały błędy. To pokazuje, jak duże znaczenie ma sposób prezentowania się podczas badania.
Jak przygotować dziecko do badania w OZSS?
Dziecko nie powinno przychodzić na badanie w atmosferze strachu, poczucia, że „musi kogoś wybrać” albo że jeden z rodziców zostanie ukarany za to, co powie. Najważniejsze zasady to:
– poinformować dziecko, dokąd idzie i po co – w sposób dostosowany do wieku,
– uspokoić je, że nie jest w żaden sposób „egzaminowane” i nie ma „złych odpowiedzi”,
– wyjaśnić, że może szczerze mówić o tym, jak się czuje u mamy i u taty, i że nie jest to zdrada żadnego z rodziców.
Bardzo niewskazane jest sugerowanie dziecku konkretnych odpowiedzi. Mówienie: „pamiętaj, że u taty cię bił” albo „nie mów pani psycholog, że lubisz być u mamy” jest formą manipulacji, którą doświadczeni specjaliści potrafią rozpoznać. Dziecko, które czuje, że ma zadowolić jednego z rodziców swoim zeznaniem, znajduje się w sytuacji silnego konfliktu lojalnościowego, co jest sprzeczne z jego dobrem.
Orzecznictwo również zwraca uwagę na znaczenie postawy rodziców wobec dziecka. W wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 5 lutego 2014 r., sygn. III AUa 956/13, sąd stwierdził:
Rodzic, który instrumentalnie traktuje dziecko w konflikcie z drugim rodzicem, narusza podstawową zasadę kierowania się dobrem dziecka i może zostać ograniczony w wykonywaniu władzy rodzicielskiej.
Co zabrać na badanie i jak się zachować technicznie?
Na badanie w OZSS warto zabrać:
– dokument tożsamości,
– podstawową dokumentację medyczną dziecka (zwłaszcza przy chorobach przewlekłych, orzeczeniach o niepełnosprawności),
– ewentualne zaświadczenia ze szkoły, przedszkola, opinię pedagoga lub psychologa szkolnego, jeżeli mają znaczenie dla sprawy.
Nie jest natomiast wskazane przynoszenie obszernej, chaotycznej dokumentacji (np. setek wydrukowanych korespondencji SMS, e–maili, printscreenów z portali społecznościowych) – tego rodzaju materiał powinien znaleźć się w aktach sprawy sądowej, a nie być po raz pierwszy prezentowany w OZSS. Biegli mają obowiązek opierać się m.in. na aktach, a nadmiar dokumentów przedstawionych „ad hoc” może wywołać wrażenie, że rodzic koncentruje się na konflikcie, a nie na dziecku.
Pod względem zachowania technicznego warto przyjść punktualnie, zadbać o to, by dziecko było wypoczęte, najedzone, miało ze sobą np. ulubioną zabawkę czy książkę. Krzyk na dziecko, nerwowe szarpanie go czy karcenie w obecności specjalistów będzie przez nich odnotowane i może rzutować na ocenę postawy wychowawczej.
Jak wygląda opinia OZSS i co można z nią zrobić?
Po zakończeniu badań OZSS sporządza pisemną opinię, która trafia do sądu, a następnie jest doręczana stronom. Opinia zwykle składa się z części opisowej, zawierającej:
– dane dotyczące badanych osób,
– opis wykorzystanych metod (wywiady, testy psychologiczne, obserwacje),
– opis wyników badań,
– analizę sytuacji rodzinnej i relacji,
– oraz z części wnioskowej, w której biegli odpowiadają na pytania sądu.
Strona, która nie zgadza się z opinią, może w określonym terminie (zazwyczaj 14 dni od doręczenia) zgłosić zarzuty i wnieść o sporządzenie opinii uzupełniającej. Można m.in. wskazać, że biegli nie odnieśli się do konkretnych dowodów, pomylili fakty, przekroczyli swoje kompetencje (np. formułując kategoryczne wnioski prawne) lub zastosowali metody, które budzą wątpliwości.
W praktyce sąd, widząc rzeczowe, konkretne zarzuty, często zleca biegłym ustosunkowanie się do nich. W razie poważnych uchybień może również powołać inny zespół. Jednak nie każda niekorzystna dla rodzica opinia jest wadliwa. Często bywa tak, że opinia rzetelnie odzwierciedla trudną sytuację rodzinną, a próby jej podważenia bez mocnych argumentów jedynie przeciągają postępowanie.
OZSS w świetle przepisów o wysłuchaniu dziecka
W niektórych sprawach, zwłaszcza gdy dziecko jest starsze, sąd może zdecydować o jego bezpośrednim wysłuchaniu. Kwestia ta uregulowana jest w art. 2161 k.p.c.:
Sąd, rozpoznając sprawy dotyczące osoby małoletniego, uwzględnia, na ile to możliwe, rozsądne życzenia i zdanie dziecka. Wysłuchanie dziecka odbywa się poza salą rozpraw, jeżeli dobru dziecka nie sprzeciwia się przeprowadzenie go na sali rozpraw.
Opinie OZSS często zawierają element oceny dojrzałości dziecka do wyrażania własnego zdania w postępowaniu i rekomendacje, czy i w jakim zakresie wysłuchanie bezpośrednio przed sądem będzie dla niego korzystne, czy wręcz przeciwnie – nadmiernie obciążające. W praktyce sąd nierzadko opiera się na tej ocenie, decydując o przeprowadzeniu wysłuchania.
Najczęstsze mity i obawy związane z badaniem w OZSS
Wokół badań OZSS narosło wiele mitów. Jednym z najczęstszych jest przekonanie, że „OZSS zawsze staje po stronie matki” albo przeciwnie – „OZSS działa na rzecz odebrania dzieci matkom”. Jest to uproszczenie. Biegli oceniają przede wszystkim sytuację dziecka, jego więzi, warunki życia, a nie płeć rodzica. Faktem jest, że statystycznie częściej dzieci mieszkają po rozstaniu z matką, ale wynika to z wielu czynników społecznych i indywidualnych, a nie z formalnej „preferencji” OZSS.
Kolejnym mitem jest przekonanie, że jedna wizyta decyduje o wszystkim i „wystarczy dobrze wypaść”. Tymczasem biegli opierają się także na aktach sprawy, dotychczasowym przebiegu opieki, dokumentacji ze szkoły, przedszkola, ośrodków pomocy społecznej. Nawet jeśli rodzic robi dobre wrażenie w gabinecie, a z akt wynika trwale niewłaściwa postawa (np. uporczywe utrudnianie kontaktów, przemoc, uzależnienie), opinia nie będzie dla niego korzystna.
Wreszcie, wielu rodziców obawia się, że nieznajomość „języka psychologicznego” zadziała na ich niekorzyść. W rzeczywistości szczerość, autentyczność i gotowość do pracy nad sobą są dużo bardziej cenione niż wyuczone, teoretyczne sformułowania.
Q&A – najczęściej zadawane pytania o badanie w OZSS
Czy muszę stawić się na badanie w OZSS?
Tak. Skierowanie na badanie wynika z postanowienia sądu. Niestawiennictwo bez usprawiedliwienia może skutkować uznaniem, że rodzic nie współpracuje w sprawach dziecka, a także nałożeniem grzywny lub innymi środkami przewidzianymi w k.p.c. W wyjątkowych sytuacjach (choroba, pobyt za granicą) należy niezwłocznie poinformować sąd i OZSS, przedstawiając stosowne dowody i wnioskując o wyznaczenie nowego terminu lub innej formy badania.
Czy mogę przyjść na badanie z pełnomocnikiem lub inną osobą?
Standardowo badania prowadzone są tylko z udziałem osób, których dotyczą – rodziców, dzieci, ewentualnie innych członków rodziny wskazanych przez sąd. Pełnomocnik może towarzyszyć w dojściu do gabinetu, ale nie bierze udziału w wywiadach i testach. Ma natomiast pełne prawo zapoznać się później z opinią, zgłaszać do niej zarzuty oraz wnioskować o dodatkowe dowody.
Czy mogę nagrywać przebieg badania w OZSS?
Co do zasady nie. Badanie OZSS nie jest rozprawą sądową i nie podlega regułom jawnym w tym znaczeniu. Nagrywanie bez zgody specjalistów może zostać uznane za naruszenie zasad badania i prawa do prywatności innych jego uczestników (w tym dziecka). Jeżeli rodzic ma zastrzeżenia co do sposobu prowadzenia badania, powinien zgłosić je pisemnie do kierownika OZSS i sądu, a nie próbować samodzielnie dokumentować przebiegu spotkania.
Czy dziecko musi być obecne na badaniu?
W większości spraw dotyczących władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu i kontaktów dziecko jest badane w OZSS, ponieważ jego perspektywa i relacje z rodzicami są kluczowe. Jedynie w wyjątkowych sytuacjach (np. poważna choroba, bardzo mały wiek dziecka, przemoc) OZSS może ograniczyć się do wywiadu z rodzicami oraz analizy dokumentacji, ale wtedy zwykle jest to wyraźnie uzasadnione. Nieprzyprowadzenie dziecka na badanie wbrew wezwaniu może zostać odebrane jako utrudnianie postępowania.
Czy OZSS bada również dziadków, nowych partnerów itp.?
Zasadniczo OZSS bada osoby wskazane przez sąd w postanowieniu o dopuszczeniu dowodu z opinii. Jeśli relacje dziecka z dziadkami lub nowymi partnerami rodziców mają istotne znaczenie dla sprawy (np. to oni realnie sprawują większość opieki), sąd może zlecić ich przebadanie lub przynajmniej wysłuchanie w charakterze świadków. Samo OZSS nie decyduje o rozszerzeniu kręgu badanych ponad zakres określony przez sąd, chyba że zwróci się do sądu z odpowiednim wnioskiem.
Czy można „przegrać” sprawę przez jedno nieudane badanie?
Pojedyncze, nie do końca udane badanie nie przesądza automatycznie wyniku sprawy, ale opinia OZSS jest ważnym dowodem. Jeżeli rodzic uważa, że wypadł bardzo źle z powodu np. silnego stresu, a obraz jego relacji z dzieckiem jest niepełny, może wskazać to w zarzutach do opinii, przedstawić dodatkowe dowody (np. opinie ze szkoły, przedszkola, od terapeutów) i wnioskować o uzupełniającą opinię. Najlepiej jednak zadbać o jak najlepsze przygotowanie emocjonalne przed badaniem, np. poprzez konsultację psychologiczną lub rozmowę z prawnikiem.
Czy sąd zawsze zgadza się z opinią OZSS?
Nie. Sąd ocenia opinię jak każdy inny dowód – może ją uznać za przekonującą, częściowo przekonującą lub odrzucić. Jeśli opinia jest wewnętrznie sprzeczna, niepełna, opiera się na niejasnych założeniach, sąd może zlecić opinię uzupełniającą lub powołać inny zespół. Jednak w praktyce, gdy opinia jest staranna, spójna i logicznie uzasadniona, sądy często opierają się na jej wnioskach, zwłaszcza w kwestiach wymagających wiedzy psychologicznej.
Czy mogę sam wybrać OZSS, w którym będę badany?
Co do zasady nie. Właściwy OZSS wynika z właściwości sądu prowadzącego sprawę (zespół działa przy sądzie okręgowym właściwym miejscowo). W wyjątkowych sytuacjach, np. przy bardzo poważnych zastrzeżeniach co do bezstronności lub jakości pracy konkretnego zespołu, strona może wnosić o powołanie innego OZSS lub indywidualnego biegłego, ale wymaga to mocnego uzasadnienia i nie zawsze jest uwzględniane.
Czy wynik badania w OZSS można później zmienić?
Sama opinia jest dokumentem historycznym, opisującym sytuację na moment badania. Jeżeli okoliczności sprawy znacząco się zmienią (np. jeden z rodziców wyjedzie za granicę, pojawi się nowy, udokumentowany problem zdrowotny, przemoc, uzależnienie), sąd może zlecić kolejną opinię, aby zweryfikować aktualną sytuację. Nie ma jednak „zmiany opinii” w tym sensie, że biegli po czasie prostują jej wnioski bez nowego badania lub bez nowych, istotnych informacji.
Podsumowanie
Badanie w OZSS jest jednym z kluczowych elementów postępowań rodzinnych, ale nie powinno być postrzegane jako „egzamin z bycia rodzicem”, który trzeba zdać na ocenę celującą. Jego celem jest dostarczenie sądowi specjalistycznej wiedzy o sytuacji dziecka, relacjach rodzinnych i kompetencjach wychowawczych rodziców, aby możliwe było podjęcie decyzji jak najlepiej służącej dobru małoletniego.
Świadome, spokojne podejście do badania, szczerość połączona z koncentracją na potrzebach dziecka, unikanie demonizowania drugiego rodzica i gotowość do współpracy znacząco zwiększają szanse na to, że opinia będzie rzetelnym odzwierciedleniem rzeczywistości. Nawet jeśli jej wnioski nie są w pełni zgodne z oczekiwaniami rodzica, odpowiednio sformułowane, merytoryczne zarzuty i dodatkowe dowody pozwalają wpływać na dalszy bieg sprawy.
Najważniejsze pozostaje jednak to, by w całym procesie – zarówno przed sądem, jak i w OZSS – nie tracić z oczu osoby, która ma w tej procedurze najsłabszą pozycję, a jednocześnie ponosi największe konsekwencje dorosłych decyzji: dziecka. To jego dobro, zgodnie z przepisami prawa i ugruntowanym orzecznictwem, powinno stanowić nadrzędne kryterium każdego rozstrzygnięcia.